سپیده هشتم

1ـ تفسير قرآن به قرآن
امام رضا عليه السلام با اشراف به همه آيات قرآن در مرحله‏ي نخست آيات قرآن را با استفاده از خود آيات تفسير و روشن مي‏ساختند. براي مثال در یکی از مناظراتی که امام عليه السلام با علما داشتند و البته با حضور مأمون انجام می‏شد، بحث به اینجا رسید که علما از امام درباره آل محمّد پرسیدند که منظور از آل چه کسانی هستند؟ امام عليه السلام آیات اول تا سوم سوره یس را تلاوت فرمودند و از علما پرسیدند: بگویید ببینم منظور از یس چیست؟ علما گفتند: یس، محمد است و کسی شک در این باره ندارد. حضرت رضا عليه السلام فرمودند:
«خداوند به محمد و آل محمد فضلی عنایت فرموده است که هیچ کس به کنه وصف آن نمی‏رسد. مگر کسی که خوب در آن بیندیشد. زیرا خداوند به هیچ کس جز انبیاء خود سلام نداده است. خداوند می‏فرماید: «سَلَامٌ عَلى‏ نُوحٍ فىِ الْعَالَمِين» [1] و نیز فرموده است «سَلَامٌ عَلىَ إِبْرَاهِيمْ» [2] ، «سَلَامٌ عَلىَ‏ مُوسىَ‏ وَ هَرُون» [3] ،ولی نفرموده است سلام برآل نوح، سلام برآل ابراهیم، سلام بر آل موسی و هارون، ولی فرموده است «سَلَامٌ عَلىَ إِلْ‏يَاسِينَ» [4] .
2ـ روش تفسير روايي
یکی دیگر از روش‏های تفسیری امام رضا عليه السلام تفسیر قرآن به سنت و روایات است، اگرچه سخنان همه آنان خود حجت و مصداق سنت است، اما آنان در تفسیر خود به سنت پیامبر و امامان قبلی (آبا و اجداد خود) استدلال می‏کردند.
امام رضا عليه السلام نقل فرمود که رسول خدا صلي الله عليه واله در مورد این آیه شریفه «وَ قِفُوهُمْ  إِنهَُّم مَّسُْولُون» [5] «و در مَوقوف حساب نگاهشان داريد كه در كارشان سخت مسئولند»، فرمود: در آن روز از ولایت علی عليه السلام می‏پرسند [6] .
3ـ روش تفسير لغوي، ادبي، عقلي
امام رضا عليه السلام برای روشن شدن واژه یا جمله‏ای از قرآن معنای لغوی آن را بازگو می‏کردند يا با استفاده از تشبيه و تمثيل و ارائه الگوي خارجي و نمونه حسي معناي آيه‏اي را براي ياران و شاگردان خود بيان مي‏كردند. و گاهي نيز در تفسير آيات قرآن به ويژه آياتي كه مربوط به عقايد و اثبات توحيد و يگانگي خداوند است، از براهين و اصول و قواعد عقلي استفاده كرده، معناي آيه را روشن و شك و ابهام آن را مي‏زدودند. در ادامه نمونه‏اي از تفسير لغوي ايشان را بيان مي‏كنيم.
امام رضا عليه السلام در تفسیر آیه «وَ ذَا النُّونِ إِذ ذَّهَبَ مُغَضِبًا فَظَنَّ أَن لَّن نَّقْدِرَ عَلَيْه [7] ‏» «و به يادآر هنگامي كه يونس از ميان قوم خود خشمناك برفت و پنداشت كه هرگز بر او تنگ نمى‏گيريم»، فرمودند: ««ظن» در این آیه به معنی یقین است نه صرف گمان، یعنی یقین کرد که روزی‏اش را بر او تنگ نمی‏کنیم» [8].
2ـ3 تفسير با تشبيه
امام رضا عليه السلام در تفسير آيه «وَ إِذْ تَأَذَّنَ رَبُّكُمْ لَئنِ شَكَرْتُمْ لَأَزِيدَنَّكُمْ  وَ لَئنِ كَفَرْتمُ‏ْ إِنَّ عَذَابىِ لَشَدِيد [9] ‏»  «و پروردگارتان اعلام كرد كه اگر مرا سپاس گوييد، بر نعمت شما مى‏افزايم و اگر كفران كنيد، بدانيد كه عذاب من سخت است » مي‏فرمايند: « همانا نعمت‏های الهی، همانند شتری است که او را در خوابگاهش که در نهر آب است، بسته‏اند. این نعمت‏ها برای مردم تا وقتی است که با آنها نیکو رفتار کنند و قدر آنها را بشناسند، اما همین که قدر آنها را نشناختند و با آنها بدرفتار کردند، از چنگ آنان می‏گریزند» [10] .

گذري بر روايات تفسيري امام رضا عليه السلام
این روایات تفسيري امام رضا عليه السلام با توجه به شرایط زمانی مختلف و در موقعیت‏های گوناگون و در موضوعات مورد نياز زمان خود بیان شده است، در تفسیر برخی از آیات حضرت به بیان صفات و ویژگی‏های خداوند و طرح مباحث توحیدی می‏پردازند، برخی از آیات نیز مربوط به عصمت انبیاء، برخی اثبات امامت ائمه، بیان فضائل و خصوصیات آنهاست، برخي نيز به مباحث كلامي مانند: جبر و اختيار، مخلوق بودن قرآن و… مي‏پردازند و برخي از روايات تفسيري مسئله معاد، احكام و مسائل فقهي و…را بيان مي‏كند.
در ادامه چند نمونه از اين روايات را بيان مي‏كنيم:
ـ توحيدیکی از اقسام توحید الهی، توحید صفاتی است، توحید صفاتی یعنی درک و شناسایی ذات حق به یگانگی عینی با صفات و یگانگی صفات با یکدیگر و توحید صفاتی به معنی نفی هرگونه کثرت و ترکیب از ذات خداوند است [11] .
امام رضا عليه السلام در تفسیر آیه «وَ جَاءَ رَبُّكَ وَ الْمَلَكُ صَفًّا صَفًّا» [12] «و پروردگار تو و فرشتگان صف به صف می‏آیند»، می‏فرمایند:
«خداوند جسم نیست که از مکانی به مکان دیگر برود، مقصود این است که اوامر خداوند متعال فرود می‏آیند و فرشتگان برای انجام آن صف می‏کشند» [13].
ـ نبوتامام رضا عليه السلام در بيان معناي اولوالعزم فرمودند:
«"اولوالعزم" را از این جهت اولوالعزم می‏گویند که دارای شریعت بودند. مطلب از این قرار است که پیامبران بعد از نوح به شریعت و کتاب او عمل می‏کردند، تا هنگامی که ابراهیم مبعوث شد. پس از آن همه پیامبران تابع شریعت و کتاب او بودند تا وقتی که موسی برانگیخته شد، پس از موسی پیامبران از شریعت و کتاب او متابعت می‏کردند تا حضرت عیسی برانگیخته شد و پیامبران بعد از او به کتاب و شریعت او کار می‏کردند تا آنگاه که حضرت رسول الله مبعوث گردید. این پنج نفر پیامبران اولوالعزم هستند و آنان افضل انبیاء هستند. شریعت محمد تا روز قیامت منسوخ نمی‏گردد و هر کس بعد از شریعت و بعد از قرآن کتابی بیاورد خونش هدر است» [14].
ـ روايات فقهي
آیات احکام که بیان کننده حلال و حرام خداوند است بخش بزرگی از قرآن را تشکیل می‏دهند. امام رضا عليه السلام نیز در کنار مباحث اعتقادی و اخلاقی که برای مردم بیان فرمودند از احکام عملی آنها نیز غافل نبودند و در موقعیت‏های گوناگون مثلاً در پاسخ به سؤالات فقهی و شرعی مسلمانان با استناد به قرآن پاسخ مي‏دادند كه براي نمونه روايتي را نقل مي‏كنيم:
ـ فلسفه ولایت پدر بر دارایی فرزندحضرت رضا عليه السلام درباره علت این که مال فرزند برای پدر، حلال است و پدر می‏تواند بدون اذن و اجازه فرزند از مال او استفاده کند، ولیکن فرزند نمی‏تواند بدون اذن پدر در مال او تصرف کند، فرمود:« فرزند از طرف خداوند به پدر بخشش شده و فرموده: «يَهَبُ لِمَنْ يَشاءُ اناثاً و يَهَبُ لِمَنْ يَشاءُ الذُّكورَ»[15] «به هر كه بخواهد دختراني مي‏بخشد و به هر كه بخواهد پسراني مي‏بخشد» و نیز به خاطر این است که پدر در مورد فرزندش همواره مسئولیت دارد و نفقه‏اش بر او واجب است»[16].

پي نوشت:

[1] . سوره صافات، آیه79.
[2] . همان، آیه109.

[3] . همان، آیه120.

[4] . همان، آیه130 و شيخ صدوق، عیون أخبار الرضا، ص468.
[5] . سوره صافات، آیه24.
[6] . عزيزالله عطاردي، مسند امام رضا، ج1، ص368.
[7] . سوره انبیاء، آیه87.

[8] . شيخ صدوق، عیون أخبارالرضا، ج1، ص388.

[9] . سوره ابراهیم، آیه7.
[10] . شيخ صدوق، عیون أخبار الرضا، ج2، ص666.
[11] . مرتضی، مطهری، مقدمه‏ای بر جهان بینی اسلامی(جهان بینی توحیدی)، انتشارات صدرا، چاپ 24، تهران، بهمن1386، ج2، صص39-37.

[12] . سوره حجر، آيه22.

[13] . عزيزالله عطاردي،  مسند امام رضا، ج1، ص383.

[14] . عزيزالله عطاردي، مسند امام رضا، ج1، ص371، ح176.

[15] . سوره شوري، آيه49.
[16] . عزيزالله عطاردي، مسند امام رضا، ج1، ص369،ح172.